Dünya çapında doğurganlık oranlarında son on yılda yaşanan dramatik düşüş, geleneksel ekonomik açıklamaların ötesine geçen yeni bir gerçekliği gün yüzüne çıkarıyor. Financial Times tarafından gerçekleştirilen kapsamlı analiz, bu demografik çöküşün merkezinde akıllı telefonların ve sosyal medya platformlarının yarattığı dijital izolasyonun yer aldığını ortaya koydu. Rapora göre, ekran başında geçirilen zamanın gençlerin yüz yüze sosyalleşme dinamiklerini temelden sarsması, aile kurma eğilimlerine büyük bir darbe indirmiş durumda.
Tahminleri aşan demografik daralma
Bugün 195 ülkenin üçte ikisinde doğurganlık, nüfusun kendini yenileyebilmesi için kritik bir eşik olan 2,1 seviyesinin altına düşmüş vaziyette. Hatta 66 ülkede bu oran 1'e yaklaşırken, kimi bölgelerde sıfır noktasına doğru geriliyor. Financial Times analizinin vurguladığı üzere, bu düşüşün hızı ve kapsadığı coğrafya tüm demografik projeksiyonları boşa çıkarıyor. Örneğin Birleşmiş Milletler'in Güney Kore için beş yıl önce yaptığı 2023 yılına ait 350 binlik doğum tahmini gerçekleşmediği gibi, İngiltere'de 2023 yılında dünyaya gelen 230 bin bebek, mevcut öngörülerin yüzde elli oranında yanıldığını belgeliyor. 2023 yılında Meksika'nın doğum oranının ABD'nin gerisine düşmesi ve bu eğilimi Brezilya, Tunus, İran ile Sri Lanka'nın izlemesi, alt ve orta gelirli ülkelerin henüz zenginleşemeden yaşlanmaya başladığını gösteriyor. Japonya'nın 1990'lardan bu yana boğuştuğu ekonomik durgunluğun çalışma çağındaki nüfusun erimesiyle doğrudan bağlantılı olması, emeklilik ve bakım masraflarının altyapı yatırımlarını nasıl yuttuğu gerçeğiyle birleştiğinde tablonun vahameti artıyor. Pennsylvania Üniversitesi’nden Profesör Jesús Fernández-Villaverde'nin de ifade ettiği gibi, doğurganlıktaki bu gerileme çağımızın en temel sorunu olarak karşımızda duruyor ve diğer her şey bunun bir sonucu olarak şekilleniyor.
Beklentiler ve gerçekler arasındaki derin uçurum
İlginç olan bir diğer nokta ise doğum oranlarındaki bu çöküşün, insanların çocuk sahibi olma arzularına zıt bir seyir izlemesi. Genç nesiller hala ortalama iki çocuk sahibi olmayı istediklerini belirtseler de, modern yaşamın getirdiği engeller ve hayal kırıklıkları hedeflerle gerçekler arasında giderek açılan bir doğurganlık farkına neden oluyor. Geçmiş yıllarda düşüşün ana sebebi evli çiftlerin daha az çocuk yapmasıyken, günümüzde asıl sorun birlikte olan çiftlerin sayısındaki radikal azalma olarak öne çıkıyor. Demograf Stephen Shaw’ın ABD ve yüksek gelirli ülkelerdeki öncü çalışmaları, anne olan kadınların sahip olduğu çocuk sayısının aslında sabit kaldığını, hatta yer yer arttığını gösteriyor. Ne var ki son 15 yıl içerisinde hayatı boyunca hiç çocuk sahibi olmayan kadınların oranında dramatik bir artış yaşanıyor. Bu durum genellikle kariyer odaklı kadınlar veya maddi refaha rağmen bilerek çocuk istemeyen çiftlerle açıklanmaya çalışılsa da, veriler doğurganlıktaki en sert düşüşün eğitim ve gelir seviyesi en düşük kesimlerde yaşandığını ortaya koyuyor.
Ekonomik nedenler
Financial Times’ın analizine göre 1990’lardan günümüze doğurganlıkta yaşanan düşüşün yaklaşık yarısı, ev sahipliği oranlarındaki azalma ve aileleriyle yaşayan genç yetişkinlerin sayısındaki artışla açıklanabiliyor. Ancak bu ekonomik gerekçeler, son dönemde küresel çapta yaşanan keskin ivmeyi anlamlandırmada yetersiz kalıyor. İskandinav ülkelerinde gözlemlenen ekonomik güven ortamına ve gençlerin tek başına yaşama oranlarındaki artışa rağmen doğum oranları düşmeye devam ediyor. Çiftler kendi evlerine çıkabilecek ekonomik bağımsızlıklarını kazansalar bile ilişkiyi sürdürme eğilimleri azalıyor, hatta aynı evi paylaşan çiftlerin çocuk sahibi olmak yerine yollarını ayırma ihtimalleri daha ağır basıyor.
Dijital cihazların sosyal izolasyona etkisi
Uzmanlar, akıllı telefonların gençlerin bir araya gelme ve yüz yüze sosyalleşme pratiklerini adeta yok ettiğini savunuyor. Financial Times'ın araştırması da bu teoriyi küresel verilerle ve kusursuz bir zamanlama örtüşmesiyle destekliyor. ABD, İngiltere ve Avustralya’da 2000'lerin başında sabit seyreden oranlar 2007'de başlayan keskin düşüşlerle kırılırken; aynı düşüş eğilimi Fransa ve Polonya’da 2009, Meksika, Fas ve Endonezya’da 2012, Gana, Nijerya ve Senegal’de ise 2013 ile 2015 yılları arasında hız kazanarak akıllı telefonların bu pazarlara kitlesel girişiyle birebir paralellik gösterdi.
Sosyal medya kuşağı
Ülkelerin sosyo-ekonomik geçmişleri ne olursa olsun, yaş grubu küçüldükçe akıllı telefonların doğum oranları üzerindeki yıkıcı etkisi daha net görülüyor. Notre Dame Üniversitesi’nden Profesör Melissa Kearney'nin de belirttiği üzere, modern dijital medyanın romantik eşleşmeleri ciddi şekilde azaltan derin etkilere sahip olması artık en makul açıklama olarak kabul ediliyor. Finlandiyalı demograf Anna Rotkirch, sosyal medyanın neden olduğu değerlerin ve yaşam tarzlarının, gençleri bağlılık gerektiren ilişkilerden uzaklaştırdığına ve bu platformları yoğun kullanan genç yetişkinlerde cinsel işlev bozukluklarının daha yüksek oranlarda görüldüğüne dikkat çekiyor. Stanford Üniversitesi’nden Alice Evans ise toplumsal cinsiyet rollerinin daha geleneksel olduğu Ortadoğu ve Latin Amerika gibi bölgelerde akıllı telefonların etkisinin çok daha şiddetli olduğunu, son on yılın en sert düşüşlerinin buralarda yaşandığını vurguluyor. Evans'a göre Instagram ve TikTok gibi platformlar, genç kadınlara geleneksel otoriteleri aşma imkanı sunarken, ilişkilerden beklentilerini de erkeklerin genellikle henüz hazırlıklı olmadığı bir seviyeye taşıyor.