Şam, tarih boyunca kozmopolit bir kültür ve ticaret şehriydi. Uzun Osmanlı asırlarında da bu özelliğini korudu, hatta geliştirdi ve belirginleştirdi. İmparatorluğun dağılmaya doğru ilerlediği dönemlerde dahi, Şam ahalisi içindeki seçkin ailelerin ve eşrafın yükselişi sürüyordu. Onlardan biri, 1700’lerin ikinci yarısında Bağdat’tan Şam’a göç eden Kuvvetlilerdi. Zenginliğinin esas kaynağını ticaret oluşturan Kuvvetli ailesi, Bağdat-Şam ve Şam-Arabistan rotalarında çok güçlü ticaret ağları tesis etmişti.
Şam, tarih boyunca kozmopolit bir kültür ve ticaret şehriydi. Uzun Osmanlı asırlarında da bu özelliğini korudu, hatta geliştirdi ve belirginleştirdi. İmparatorluğun dağılmaya doğru ilerlediği dönemlerde dahi, Şam ahalisi içindeki seçkin ailelerin ve eşrafın yükselişi sürüyordu. Onlardan biri, 1700’lerin ikinci yarısında Bağdat’tan Şam’a göç eden Kuvvetlilerdi.
Zenginliğinin esas kaynağını ticaret oluşturan Kuvvetli ailesi, Bağdat-Şam ve Şam-Arabistan rotalarında çok güçlü ticaret ağları tesis etmişti. Şam’da yerleştikleri Şâğûr semti de tarihî surların hemen güneyinde, şehrin hatırı sayılır insanlarının yaşadığı bir bölgeydi. Dolayısıyla, elde ettikleri servet, kendilerine aynı zaman siyaset, kültür ve sanat muhitlerinin de kapısını açmıştı. 1860’dan sonra Şam’ın en güzel semtlerinden Ğûta’da çiftlikler kuran Kuvvetli ailesinin fertleri, Sultan II. Abdülhamid’in devr-i saltanatında Şam bürokrasisi içinde önemli makamlara gelmeye başladılar. Ahmed Kuvvetli ziraat bankasının yönetimini üstlenirken, Murad Kuvvetli şehir konseyi başkanlığına, Hasan Kuvvetli de Şam Ticaret ve Ziraat Odası reisliğine atandı. Ailenin 21 Ekim 1891 günü dünyaya gelen oğlu Şükrî Kuvvetli ise, Suriye yakın tarihinin en önemli şahsiyetlerinden biri olacaktı:
Ailesinin imkânlarının yardımıyla seçkin bir temel eğitim alan Şükrî Kuvvetli, 1908’de yüksek öğrenim için İstanbul’a gönderildi. Beş yıl boyunca kaldığı şehirde Türkçeyi mükemmel biçimde öğrenen Şükrî, 1913’te Mekteb-i Mülkiye’den mezun olduğunda, imparatorluğu dağıtacak olan kasırga da kopmak üzereydi. Kuvvetli Şam’a döndü, Osmanlı bürokrasisi içindeki görevine başladı, ancak ertesi yıl Arap coğrafyasındaki dengeler sarsılmaya başlayacak ve genç Şükrî de kendisini Arap milliyetçiliğinin dalgaları içinde bulacaktı. Jön-Türklerin Arap cephesindeki izdüşümü olan Fetât cemiyetine katılan Kuvvetli, Osmanlı İmparatorluğu’na siyasî açıdan herhangi bir karşıtlık içinde değildi; savaş sonrası dönemde de Fransız mandasına karşı milliyetçilerin safında konumlandı.
Fransızlar tarafından sürekli kovuşturulan ve hatta 1920’de emlâkına el konularak sürgüne gönderilen Şükrî Kuvvetli, 1936’da Suriye’ye döndü ve maliye bakanlığını üstlendi. Şahsî duruşu ve ailesinin gücü, 1943’te Kuvvetli’yi Suriye cumhurbaşkanlığı vazifesine taşıdı, onun döneminde ülke Fransa’dan bağımsızlığını kazandı (17 Nisan 1946). Fakat ne var ki, 1949’da İsrail tarafından desteklenen Suriye general Husnî Zaîm’in sahneye koyduğu askerî darbeyle Kuvvetli devrildi ve yeniden sürgüne gönderildi. 1955’te ülkesine dönen Kuvvetli cumhurbaşkanlığı sorumluluğunu omuzladı, ancak 1958’de Cemal Abdunnâsır’ın baskı ve telkinleriyle “Birleşik Arap Cumhuriyeti”nin kuruluşu uğruna koltuğundan feragat etti. 1961’de Suriye’de gerçekleştirilen yeni bir askerî darbe, Mısır’la kurulan birliği dağıttı; 1963’teki Baas darbesi ise Suriye yakın tarihinin en korkunç dönemini başlattı. Şükrî Kuvvetli tekrar sürgüne gitti ve Beyrut’a yerleşti. Bu onun son sürgünüydü…
1967’de Altı Gün Savaşı’yla İsrail karşısında ağır bir yenilgiye uğrayan Arap dünyası hezimetin şokunu üzerinden hemen atamayacaktı. Ancak yaşanan sürecin yükünü en ağır hissedenlerden biri Şükrî Kuvvetli’ydi. Beyrut’taki evinden gelişmeleri takip ederken Golan Tepeleri’nin işgali haberini alan Kuvvetli, günler süren ağır depresyonun ardından geçirdiği kalp krizi sebebiyle 30 Haziran günü vefat etti. Baas yönetiminin, kendisinin Şam’a defnedilmek yönündeki vasiyetini engelleme girişimleri, Suudi Arabistan Kralı Faysal’ın diplomatik baskılarıyla aşıldı. Şükrî Kuvvetli’nin naaşı, 1 Temmuz günü, Emevî Camii’nde kılınan kalabalık cenaze namazının ardından, doğduğu ve yaşadığı semtte bulunan tarihî Bâbu’s-Sağîr Kabristanı’na defnedildi.
Baas karanlığı öncesinde parlayan nadir yıldızlardan biri olarak, bugün Suriyelilerin maşerî hafızasında hâlâ rahmetle yad edilen Şükrî Kuvvetli’yi hatırlama ve hatırlatma sebebim, geçtiğimiz çarşamba günü Beyrut’tan gelen bir haber oldu: Kuvvetli’nin hayatta kalan son evladı, Hanâ Hanım, son nefesini vermişti. Hanâ Kuvvetli’nin cenazesi, Baas zulmetinden arınmış Suriye’de, Şam’da çocukluğunun geçtiği semtte, babasının yanı başına defnedildi.
Suriye’nin evlatları teker teker vatanlarına dönüyor. Kimi yürüyerek, kimi tabutlar içinde. Ama özgürlüğüne kavuşmuş vatanlarında, hepsinin gönlü şimdi çok rahat.
#Lübnan
#Beyrut
#Taha Kılınç
