İslam sanat teorisinin eşiği: Estetik mi, güzelleştirme mi?

Sanat üzerine konuşurken en sık başvurduğumuz kelimelerden biri “estetik”tir. Güzel bir yapı, zarif bir yazı, bir şehrin görünümü, hatta bir insanın tavrı ve davranışı için… bile “estetik” diyebiliyoruz. Böylece estetik kelimesi, modern zihnin içinde güzelliğin neredeyse tek karşılığı hâline gelmiş bulunuyor.

Bu sebeple önceki yazılarımızda “estetik” kelimesini kullanırken, onun Batı düşüncesinde yüklenmiş olduğu geniş ideolojik ve felsefî içeriği değil; daha çok “güzelleştirme” anlamını esas aldık. Çünkü İslam sanat düşüncesi açısından bakıldığında “güzel” ile “estetik” arasında yalnızca terminolojik bir ayrım değil, köklü bir varlık, idrak ve hakikat farkı vardır. Zira modern Batı’da estetik, büyük ölçüde duyusal algı, bireysel beğeni ve sanat deneyimi çevresinde şekillenmiş bir kavramdır. Buna karşılık İslam tefekküründe güzel, “varlığın hakikate uygunluğu” esasında çok daha geniş bir mana alanına sahiptir.

Haliyle İslam sanatını anlayabilmek için önce şu ayrımı yapmak gerekir: İslam düşüncesinde sanatın merkezi “estetik” değil, “güzelleştirme”dir. Onda güzelleştirme yalnızca süsleme değildir; bir şeyi kendi hakikatine uygun hâle getirmektir. Bundan dolayı İslam’da güzel olan şey, yalnız göze hoş görünen değil; aynı zamanda şer’i, doğru, ölçülü, hikmetli ve edepli olandır. Güzel söz, amel, ahlâk, şehir, yazı ve mimari aynı hakikat düzeni içinde birleşir.

Burada sanat, bağımsız bir “yaratıcılık gösterisi” olmaktan çok, insanın bakışını, niyetini ve eyleyişini terbiye eden bir faaliyet olarak ortaya çıkar. Nitekim İslamî ilimlerde bedî’ kavramı tam da bu noktada önem kazanır. Belâgatin üçüncü bölümü olan bedî’, sözü güzelleştirme yollarını ifade eder. Ancak burada amaç yalnızca süslü ve gösterişli söyleyiş değildir; mananın letafetini görünür hâle getirmektir. Çünkü bedî’, hakikati değiştirmek değil, ona uygun bir görünürlük kazandırmak anlamına gelir.

Bu durum doğrudan doğruya Allah’ın el-Bedî’ ismine bağlanır. El-Bedî’, örneksiz yaratan demektir. İslam sanat düşüncesinde sanatçı, ilâhî yaratmanın rakibi değildir; onun mutlaklığı karşısında sınırlı bir güzelleştirme fiilinin sahibidir. Sanatkâr yoktan var etmez; verilmiş olanı terkip eder, tabir eder, ölçülendirir, terbiye eder ve güzelleştirir.

Dolayısıyla İslam sanat teorisinin merkezinde “özgür sanatçı” fikrinden çok, “terbiye edilmiş bakış” fikri vardır.

Buradaki temel soru şudur: İnsan dünyaya nasıl bakmalıdır?

Çünkü İslam sanatları yalnız nesne üretmez; aynı zamanda bir nazar üretir. Hat yalnız yazı değildir; görmeyi disipline eden bir terbiyedir. Mimari yalnız yapı kurmaz; mekânı ahlâkîleştirir. Tezhip yalnız süs değildir; merkezden dışa doğru bir koşudur. Musiki ise yalnızca bir ses düzeni değildir; ruhu ölçüye çağıran bir terkiptir.

Bu yüzden İslam sanatlarında biçim ile mana birbirinden ayrılmaz. Güzellik, hakikatten kopmuş bağımsız bir haz alanı değildir; hakikatin görünür hâle geliş tarzıdır.

Modern estetik düşüncesinde ise sanat giderek özerkleşmiştir. Özellikle Aydınlanma sonrasında estetik, duyusal deneyimin ve bireysel beğeninin alanı olarak kurulmuş; sanatçı da yaratıcı özgürlüğün merkezine yerleştirilmiştir. Böylece sanat, aşkın bir hakikate bağlı olmaktan çok, öznenin kendisini ifade ettiği bağımsız bir alan hâline gelmiştir.

İslam sanat teorisi ile modern estetik arasındaki temel ayrım tam da burada ortaya çıkar: Modern estetikte sanatçının özgürlüğü merkezdedir; İslam sanatında ise hakikatin ölçüsü.

Bu nedenle klasik İslam sanatlarında ben’in taşkınlığı değil, ölçünün sükûneti hissedilir. Sanatkâr çoğu zaman kendisini görünür kılmaya değil, görünenden çekilmeye çalışır. Çünkü amaç sanatçının şahsiyetini büyütmek değil; bakışı hakikate yönlendirmektir.

Buradan hareketle denilebilir ki İslam sanat teorisi yalnızca sanat eserini açıklayan bir teori değildir; aynı zamanda hayata dair bir yorumdur. Çünkü sanatın nasıl olması gerektiği sorusu, sonunda insanın nasıl yaşaması gerektiği sorusuna bağlanır.

Bu yüzden İslam sanatını yalnız İslamî motifler veya geleneksel biçimler üzerinden -hele onu sürekli Batı sanatıyla yarıştırarak- anlamaya çalışmak yersiz bir çabadır. Asıl mesele, güzelliğin hangi hakikat anlayışına bağlı olduğudur.

Bu bağlamda sormamız gereken soru da budur: Sanatı yalnız estetik bir deneyim olarak mı göreceğiz, yoksa onu insanın dünyayı güzelleştirme sorumluluğunun bir parçası olarak mı anlayacağız?

Çünkü İslam sanat teorisinin başlangıç noktası, güzel olanı üretmekten önce güzelliğe uygun bir bakışa sahip olmaktır.

Ve bu sonuç bizi şu hakikate götürür: Estetik anlayışlar arasındaki fark, her şeyden önce bir inanç ve varlık tasavvuru farkıdır.