İşin mi var, derdin var?

Bugünün Türkiye’sinde çalışma hayatı toplumsal psikolojinin, kuşak kırılmalarının, geçim baskısının ve modern insanın ayakta kalma reflekslerinin en görünür sahnesi olmaya doğru hızlı adımlarla yürüyor. Çünkü insanlar artık dayanıyor, idare ediyor, erteliyor, bastırıyor ve çoğu zaman iyiymiş gibi davranmayı öğreniyor. Çalışanların kendilerini mutlu, özgüvenli ve işine bağlı olarak tanımladığı araştırmalar ilk bakışta olumlu bir tablo çiziyor gibi görünse de satır aralarına bakıldığında bunun önemli bir kısmının krizlere alışmış bir toplumun geliştirdiği psikolojik dayanıklılıktan beslendiği görülüyor.

Anlayacağınız bu coğrafyada çalışanlar huzur içinde yaşamayı geçtim, belirsizlik içinde ayakta kalmayı öğreniyorlar. Pluxee’nin Ipsos iş birliğiyle 2025 yılının ilk yarısında 10 ülkede, 8.700 katılımcı ve 80 çalışanla gerçekleştirdiği araştırmanın Türkiye bulguları, çalışan bağlılığına dair köklü kabulleri bir tık sarsıyor. Ortaya çıkan tablo biraz trajikomik, biraz dramatik ama son derece gerçek. Türkiye’de çalışanlar artık kariyer planından çok daha fazlasını geliştiriyor. Burası Survivor, burada her şey gerçek!

Araştırma sonuçlarına göre modern plaza düzeni insanlara büyük hayaller satıyor ama küçük yaşam alanları bırakıyor. Gençler gelecek konusunda hâlâ umutlu görünüyor; ama aynı gençler ev fiyatlarını görünce ilan sitelerini sessizce kapatıyor, otomobil fiyatlarına bakınca toplu taşıma kartına daha sıkı sarılıyor, kariyer hedeflerini “uzaktan çalışan yabancı şirket bulabilir miyim?” sorusuna indirgiyor. Buna rağmen umut oranlarının yüksek çıkması başlı başına sosyolojik bir kırılmaya işaret ediyor. Aklımıza ilk bakışta acaba ekonomik bir iyimserlik mi acaba gelse de işin aslı başka maalesef. Bugün umut çalışanlar için neredeyse psikolojik çöküşü geciktiren son savunma hattını temsil ediyor. İnanmayı bıraktıkları an sistemin bütün ağırlığının üzerine çökeceğini hisseden fakirler umutlu kalmaya çalışıyor anlayacağınız. “Ev alamam ama en azından iyi kahve içiyorum” motivasyonun zirve yaptığı inanılmaz bir kuşatmanın esiri altında üstelik.

Araştırmadaki en çarpıcı bulgulardan biri “iyi yaşam” algısında ekonomik yeterlilikten çok sosyal çevrenin öne çıkması. Türkiye’de ekonomik kırılganlık arttıkça sosyal ilişkiler bir tür alternatif güvenlik sistemine dönüşüyor. Güçlü ekonomilerde insanlar en azından bankalara güvenir; kırılgan ekonomilerde ise birbirine. Bu yüzden aile bağları, arkadaş çevresi ve dayanışma kültürü duygusal bir meseleden çok daha fazlasını karşılıyor. İnsanlar bu ilişkilerde sizin de tahmin edebileceğiniz gibi sadece moral aramıyor. Borç, kefillik, barınma, iş bağlantısı ve nefes alma alanı da arıyorlar açıkçası. Kabul edelim modern refah devletinin eksik bıraktığı boşlukları artık aile WhatsApp grupları dolduruyor. “Bir süre bizde kal”, “istersen borcu sonra verirsin”, “tanıdık bir yerde iş varmış” gibi cümleler eskisi gibi çok telaffuz edilmese de hala görünmeyen bir sosyal güvenlik sistemi olma özelliğini sürdürüyor.

Hepimizi biliyoruz ki bugün kurumsal hayatın ürettiği aidiyet duygusu mecburiyet psikolojisinin ürünü. Çalışanların önemli bir kısmı şirketini sevdiğini söylüyor ama aynı çalışanlar LinkedIn bildirimlerini de kapatmıyor. Ekonomik sıkışıklığın nefes almayı zorlaştırdığı bu dönemlerde insanlar şirketlerini değil, düzenli maaş ihtimalini seviyor. İçeride mutsuz olsa bile dışarıdaki ekonomik çölün daha sert olduğunu bildikleri maaş vahasında kalıyorlar. “Beni yoruyor ama şu an ayrılacak cesaretim yok” sessiz çığlığı çalışanlar ile şirketler arasındaki ilişkinin ne yöne evrildiğini açıkça gösteriyor.

“Kendimi geliştiriyorum”, “ekibi seviyorum”, “değer üretiyorum” bu ifadeler geçmişte gerçekten hissedilen şeyler olsa da bugün sert ekonomik gerçekliğin üzerini örten psikolojik tamponlar aslında. Plaza kahvesinin köpüğü biraz da bu psikolojiye eşlik eden kiraları, ulaşımı, gıda ve kredi borçları arasında entübe olma gerçeğini gizlemek için var. Araştırma sonuçlarında en dikkat çekici gerçeklerden biri de çalışma hayatının görünmeyen yük dağılımı. Çalışanların önemli bir bölümünün “elimden geldiğince çok çalışırım” demesi aslında sistemin birkaç kişinin sırtında döndüğünü gösteriyor. Her şirkette aynı insanlar fazla mesai yapıyor, kriz çözüyor, sunum hazırlıyor, gece e-postalara dönüyor, hafta sonu telefon açıyor. Geri kalanlar sistemin içinde daha düşük yoğunlukta akıyor. Modern iş hayatı giderek eşit emek düzeninden uzaklaşıp birkaç kişinin sistemi sırtladığı bir kurumsal hamallık ekonomisine dönüşüyor maalesef. Bu yüzden de insanlar artık fiziksel yorgunluktan çok zihinsel alarm halinden tükeniyor. İnsanlar işten değil, sürekli ulaşılabilir olmaktan yoruluyor.

Hal böyle olunca Türkiye’de insanlar artık çalışarak zenginleşmenin hayalini kurmuyor; mevcut hayat standardını kaybetmemeye çalışıyor. Kariyer dediğimiz şey de birçok kişi için başarı basamaklarını tırmanma hikâyesinden çıkıp, hayattan aşağı savrulmama çabasına dönüşmüş durumda. Bu yüzden anketlerde mutlu görünüyor, şirketine bağlı olduğunu söylüyor ve geleceğe dair hâlâ iyimser cümleler kuruyor. Ve modern ekonominin en büyük başarısı karşımıza insanlara zenginlik sunmak olarak değil, yoksullaşırken bile umutlu kalmayı öğretmek olarak dikiliyor.

Bizde kim bilir kaç kişinin aşkı da geçimi de yarım kaldı.