Kamu personel alım sisteminde çözüm bekleyen üç reform alanı

Kamu personel yönetiminde ne kadar iyi iseniz ülke olarak gücünüz ve etkinliğiniz o kadar büyük olacaktır. Kamudaki etkin insan kaynakları yönetimi özel sektörü de derinden etkilemektedir. Yıllardır usanmadan kamu personel sorunlarını yazıp duruyoruz. Önerilerimizin hayata geçtiğini gördükçe seviniyor, aksi durumda da sabırla uyarılara devam ediyoruz. Bugünkü yazımda ilave kaynağa gerek duymadan maliyetsiz bir reform alanı olan kamu personel alım sistemindeki acil reform ihtiyacını açıklamaya çalışacağım.

Daha önce sözleşmeli personel alımında yaşanan sorunları uzun uzun anlatmış ve önerileri sıralamıştık. Bu bağlamda, sözleşmeli personel alımıyla ilgili olarak acilen yapılması gerekenleri şu şekilde sıralayabiliriz.

1- Kamu Görevlerine İlk Defa Atanacaklar İçin Yapılacak Sınavlar Hakkında Genel Yönetmelik, Kamu Kurum ve Kuruluşlarına İşçi Alınmasında Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik ve Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslar’da eşzamanlı yapılacak bir düzenlemeyle, KPSS puanlarının, sadece statü içi değil statüler arasında da bir kez kullanılabileceği düzenlenmelidir. Bu bağlamda sözleşmeli personel mevzuatı yamalı bohçaya döndüğü için yeniden ve çağdaş bir mantıkla ele alınmalıdır. Sözleşmeli personel esaslarının 1978 tarihli olduğuna, sürekli olarak tadilata uğradığına ve Esasların sınav başlıklı ek 2 nci maddesine bakılırsa ne demek istediğim daha iyi anlaşılacaktır. Esaslar adeta kevgire döndürülmüştür.

2- KPSS ile yerleşenler merkezi olarak takip edilememektedir. Bir yerleştirme döneminde yerleştirildiği halde yaptırım olmadığı için feragat dilekçesi verenler dahi bulunmaktadır. Yani yaptırım sadece sözleşme imzalayanlar için geçerli olup, bir kuruma yerleşmek sözleşme imzalamak anlamına gelmemektedir. Yine kamu kurum ve kuruluşlarının toplu yerleştirmesi yapılmadığı ve kamu kurumları ÖSYM’ye ayrı ayrı yerleştirme için ilana çıktıkları için bir aday aynı KPSS puanıyla birçok kuruma yerleştirilmekte ve sadece birine gittiği için de pozisyonlar boş kalarak yerleşemeyen adaylar mağdur olmaktadır. Ayrıca, hazırlanan kılavuzlar merkezi olarak kontrol edilmediği için de yetersizlik içermektedirler.

3- KPSS puanıyla alım yapan tüm kurumlar, alım sonuçlarını Strateji ve Bütçe Başkanlığı’na bildirmeli ve alımlar öncesinde adayların aynı KPSS puanıyla yerleşip yerleşmediği veri tabanından otomatik olarak kontrol edilerek daha işin başında sistem tarafından engellenmelidir. Yine atama veya sözleşme imzalanma değil sadece yerleştirme esas alınmalıdır. Bu şekilde bir sistem kurulması halinde, adaylar “daha sonra bir kuruma geçerim” anlayışıyla hareket etmeyi ve kamu hizmetlerini sekteye uğratmayı bırakacaktır.

4- Belediyelere alınan sözleşmeli personel ise hem yöntem hem sınav hem de sürekli sorun oluşturması bakımından mutlak surette çözüme kavuşturulması gereken bir konudur. Belediye başkanlarınca büyük bir takdir hakkı ile alımı yapılan sözleşmeli personel belediye seçimleri ile adeta diken üstünde oturmaktadır. Belediye başkanlarının değişmesinde ise kıyım yaşanması alışılagelen sıradan bir konu olmuştur. Bu nedenle acilen bu konuda kapsamlı bir düzenleme yapılması zaruri gale gelmiştir.

Son zamanlarda Kamu Kurum ve Kuruluşlarına İşçi Alınmasında Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’in kapsamının dışına çıkarılan kamu kurumu sayısı giderek artmaktadır.

Her ne kadar yönetmelik kapsamına çıkarılan kurum sayısı artsa da Yönetmelik kapsamı dışındaki işçi alımlarında nasıl bir yol izlenmesi gerektiği de açıklanmıştır. Buna göre Yönetmelik kapsamı dışında olunsa dahi bu kapsamdaki işçi alım ilanlarının Türkiye İş Kurumu’na bildirilmesi zorunluluğu bulunuyor. Yine bu kapsamda yapılacak işçi alımlarına ilişkin ilanların Türkiye İş Kurumu’nun internet sitesinde ve ilgili kamu kurum ve kuruluşunca uygun görülen iletişim araçları ile kamuoyuna duyurularak şeffaf bir şekilde işçi alınmasını zorunlu tutuyor.

En önemli kural olarak ise kamu kurum ve kuruluşlarını işçi alımı yaparken hem adil ve şeffaf davranmaya hem de adil ve şeffaf davranma hususunda gerekli tedbirleri almaya zorunlu tutuyor. Özetle ben yönetmelik kapsamında değilim diye hiçbir kamu kurumunun ilansız ve sınavsız eleman almasının mümkün olmadığı açıkça hüküm altına alınmıştır. Ancak, buna çoğu zaman uyulmadığı, İş-Kur’un da gerekli gözetim ve denetimi yeterince yapmadığından sınavsız alım yöntemi yaygınlaşmıştır. Özellikle Belediye İştirakleri hamili kart yakınımdır usulü ile istihdam (geçim) kapısı haline gelmiştir.

En önemli sorunlardan birisi de kura usulü ile işçi alım yöntemidir. Buna göre ortaöğretim mezunları ile temizlik, güvenlik ve koruma, bakım ve onarım hizmetleri için KPSS şartı kaldırıldığı için üç veya beş kişilik işçi alımı için binlerce kişi kura kuyruklarına girmek zorunda kalmış ve korkunç bir hayal kırıklığı oluşmaya başlamıştır. Bir taraftan KPSS şartı kaldırılıp, diğer yandan kuradan çıkanları sözlü sınava tabi tutmanın izahını yapmak mümkün değildir. Bu yöntem tek kelimeyle kamu hizmetinde ciddi bir nitelik kaybına ve kayırmacılığa yol açacağı için gereksiz tartışmalara sebep olmaktadır. Dolayısıyla acilen bu düzenleme kaldırılmalıdır.

Bir de İş-Kur tarafından tedavüle sokulan toplum yararına çalıştırma kapsamında sınavsız işçi alımları var ki, bu konunun baştan aşağı masaya yatırılması gerekmektedir. Her ne kadar birçok yerde kura ile alım yapılsa da her yerde aynı uygulama olup olmadığını bilmiyoruz ama bir müddet sonra bunların da kadro talebi ile meydanlara ineceğini söylemek kehanet olmayacaktır.

Birçok kamu kurumu memur alımında “Kamu Görevlerine İlk Defa Atanacaklar İçin Yapılacak Sınavlar Hakkında Genel Yönetmelik” kapsamı dışına çıkmıştır. Bu nedenle KPSS B grubu kadrolara personel alımında sözlü alım yöntemi getirilmiş ve işin adeta suyu çıkarılmıştır. Sözlü alım yöntemi ile nitelikli personel seçimi yapılacağı gibi bir savunmanın sistemi çürümeye ve nepotizme götürdüğü yaşanan süreçte görülmüştür.

Yine belediyelerin ısrarları sonucunda KPSS B grubu kadrolara memur alımına sözlü sınav getirilmiştir. Maalesef, il özel idareleri, belediyeler ve bunlara bağlı kuruluşlar ile bunların üyesi olduğu mahalli idare birlikleri ve döner sermayeli kuruluşlara ilk defa memur olarak atanacaklara ilişkin usul ve esasları düzenleyen 24.12.2019 tarihli ve 30988 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Mahalli İdarelere İlk Defa Atanacaklara Dair Sınav ve Atama Yönetmeliği’nin bu haliyle ne sistem kurulabilir, ne siyasi atamalar önlenebilir, ne de liyakat merkeze oturtulabilir. Yani yönetmelik bu haliyle sadece sinek üretir ve bataklık baki kalır. Böyle olunca da her belediye başkanlığı seçiminde birçok personel diken üstünde ecelini beklemek zorunda kalır.

Sonuç olarak, işte size maliyetsiz bir reform alanı. Acilen konu uzmanlarından oluşan bir komisyonca yukarıda belirtmiş olduğumuz sorunlu alanların gerçekten sorun olup olmadığı araştırılarak masaya yatırılması ve çözüm üretilmesi gerekiyor. İnşallah ne demek istediğimizi anlayan birileri çıkar da bir faydamız dokunmuş olur. Aksi takdirde çok geç olacak.