Fener ve Balat'ta binaların ruhu sokaklara yansıyor

Tarih sanki zamanın ıssız bir yerinde çığlıklarla asılı kalmış. Sokaklarda delice koşuşturan çocuklar, yüzünü denizin mavisiyle onarmaya çalışan ahşap evler ya da bir gece sokak lambasının altında sessiz, sedasız akıp giden zaman. Ve insan anlık da olsa geçmişe döner yüzünün zamanın derin bir boşluğunu yakalayarak. Belki de farkında olmadan seyre dallar sokak çocuklarının yaşam dolu kahkahalarını. Sanki biraz da mutlulukları asılı kalmış zamanın bir bilinmeyeninde de her şeyin başlangıcı koca bir hüzün gibi duruyor. Kimi zaman da balıkçımlar hüzne dalar kendi boşluğuna doğru… Öte yanda sanki tarihin zaferi yükseliyor dar ve uzun sokakların derinliğinde. Harap yapıların bulunduğu Fener ve Balat tümüyle bir yıkıntıya dönüşme tehlikesiyle karşı karşıya şimdilerde. Bazı yapılar tamamen çökmüş, ayakta kalanların büyük bir bölümü de kötü durumda. Kışın yoğun yağış ve yetersiz drenaj su baskınlarına sebep oluyor. Eğitim düzeyinin oldukça düşük olduğu bu semtlerde yaşayan neredeyse her beş kadından biri okuma yazma bilmiyor. Çocuklar 12 yaşından sonra okulu ya tamamen terk ediyor ya da kesintili olarak devam edebiliyor. Bir zamanlar Rum, Musevi, Ermenilerin toplumsal ve kültürel yaşamlarının odak noktası olan Fener'le Balat bugün büyük çoğunlukla öteki kentlerden ve kırsal alanlardan göçen Müslüman bir nüfusu barındırıyor.

Rum Patrikhanesi'nden dolayı Fener Bizans döneminden beri Rumların yoğun olduğu bir bölge. 17. yüzyılda Fener kesme taştan evleri ve zengin süslemeli bina cepheleriyle seçkinlerin tercih ettiği bir yerleşim mekanı. 18. yüzyılda aristokrat Rum aileleri Patrikhane civarında ahşap ya da kagir villalar inşa etmeye başladı, ancak yerleşim yapısı 19. yüzyılda önemli ölçüde değişti. Fener'in ileri gelen aileleri semtten ayrılarak Tarabya, Kuruçeşme veya Arnavutköy gibi bölgelere yerleşti. Geride kalan memur, zanaatkar ve küçük tüccarlar bölgede yangından sonra boşalan parsellerde inşa edilen sıra evlere yerleşti. 19.yüzyılın sonlarında Adalar, Kadıköy, Şişli gibi semtlere doğru yaşanan ilk göç dalgasıyla nüfus yapısında köklü bir değişim başladı. Fakat Fener 1960'lı yıllara kadar bir Rum semti olarak kaldı. 1960'lı yıllarda Rumların ülkeden ayrılmasıyla yaşanan ikinci göç dalgasından sonra semte özellikle Karadeniz bölgesinden gelen düşük gelirli bir nüfus yerleşti. Bu arada sanayileşme nedeniyle semtin karakteristik kıyı özelliği de bozuldu. Fener'in de dahil olduğu Haliç'in güney kesimi özellikle 1980 yılından sonra çok önemli fiziksel değişimlere sahne oldu.

Balat özellikle İstanbul Musevileri açısından tarihi önem taşıyor. İstanbul'un fethinden sonra kente getirilen Makedonya Musevileri ile İspanya'dan göç edenler bu semte yerleştirildi. Balat burada yaşamış küçük bir Ermeni cemaatinin varlığıyla birlikte Bizans döneminden beri hep bir Musevi semti oldu. 19. yüzyıla kadar Balat'ın dolambaçlı sokakları gemiciler, denizciler, sokak satıcıları ve hamalların toplanma mekanıydı. 1894 yılındaki depremin ve semtin yapısını derinden etkileyen yangınların ardından, semtin nüfus yapısı da büyük değişikliğe uğradı.

Haliç kıyısını izleyen ve çevre yoluna bağlanan transit yol sayesinde semte ulaşım kolay. Fener ve Balat birbirini dik açıyla kesen bir yol düzenine sahip. Cumbalarıyla ahenkli bir görünüme sahip cepheler ve günümüzde cemaat yokluğundan dolayı bazıları kapanmış dini yapılar bölgenin mimari karakterini belirliyor. Semtlerdeki binalar birle dört katlı. Bunların yarıdan fazlası 1930 öncesi yıllarda inşa edilmiş ve semtin özgün karakterini oluşturuyor. 1930-1950 yılları arasında yapılan binalar ise bu mimari karakteri devam ettirmenin dışında dönemin özelliklerini de yansıtıyor. Kısacası hayat yeniden yine yeniye doğru akıp gidiyor geçmişin izlerini sırtlayarak…