Karikatür, mizah ve sınırları üzerine bir tartışma

London Sunday Times, 2012’de İsrail’deki seçimler sonrasında Netanyahu’yu, tuğlalar arasında kalmış ve kana bulanmış Filistinli bedenleriyle, Batı Şeria’yı ayıran duvarı inşa ederken gösteren bir karikatür yayınladı. İlgili karikatürün hemen ardından dünyanın muhtelif yerlerindeki Yahudiler, lobileri aracılığıyla bir kampanya başlatmış ve karikatürün anti-semitizmi beslediğini ifade ederek gazeteyi hedef almışlardır. Lobinin etkisine mukavemet edemeyen Rupert Murdoch, patronaj inisiyatifle süreci yönetmiş ve Yahudileri incittikleri dolayısıyla özür dilemiştir.

Batı’da benzer bir tartışmayı körükleyen diğer bir örnek ise Piss Christ (Mesihe işeyin) fotoğrafıdır. Sanatsal bir ifade olduğu savunusu ile ortaya çıkarılan bu iğrenç içerik, kısa bir süre içinde dini değerleri aşağıladığı gerekçesiyle hedef alınmış ve özgürlüğün sınırlarının aşıldığı tartışmaları yapılmıştır. Sanat ve sanatçının, dini ve toplumsal değerleri tahkir etmesinin özgürlük olmadığı bilakis geniş kitlelerin inanç alanlarına yönelik bir saldırı olarak yorumlanması gerektiği üzerinde durulmuştur.

Peki benzer bir tartışma ve savunu, konu İslam dini ve hassasiyetleri olduğunda sergilendi mi? 2005 yılında Danimarka’da ortaya çıkan Jyllands-Posten’in Peygamber Efendimiz’e yönelik karikatürü benzer bir tepkiye muhatap olmuş muydu? Efendimizi bomba ile tasvir eden ve klasik oryantalist anlatıdaki Müslüman eşittir terörist klişelerini tekrarlayan ilgili karikatürlere yönelik eleştiriler olduğunda neden yeterli düzeyde karşıt kamuoyu oluşmadı? İslam dini Hristiyanlık ve Yahudiler kadar saygıyı hak etmiyorlar mıydı? Neden hep İslam ve Müslümanlar olduğunda ifade özgürlüğünün sınırları sonuna kadar esnetiliyordu?

Tam bu dönemde konuya ilgi göstererek meselenin Batılı toplumlar için ne anlam ifade ettiğini analiz etmeye çalışan Talal Asad, konuya iktidar ilişkileri üzerinden yaklaşarak ilginç bir pencere araladı. Asad’a göre sekülerlik, sadece dogmayı temsil eden din karşısındaki bir inanç değil onu biçimlendiren ve istediği yerde konumlandıran bir iktidar biçimidir. Dolayısıyla din, dogmayı temsil ediyorsa seküler olan da mutlak özgürlük ve ifadeler alanını temsil eder ve dolayısıyla her şey hakkında tasarrufta bulunabilir. Dinin sınırlılığı ve kapalılığının seküler form ve eleştiri biçimleriyle yerinden edilmesini bir hak olarak gören bu yaklaşım, din ve dini değerlere karşı her türlü girişimi de özgürlüğün sınırları içinde yorumlar. Bu yaklaşım özellikle İslam söz konusu olduğunda, her türlü hakareti meşru sınırlar içerisinde görür ve karşı eleştiriyi de mutlak özgürlük gerekçesiyle reddeder. Neyin meşru olup olmadığına da karar veren bu seküler yaklaşım, kendi iktidarını her defasında yeniden üretir ve özellikle İslam’a karşı asimetrik bir yaklaşım sergiler.

Dini değerleri aşağılamanın söz konusu İslam olduğunda neredeyse özgürlük alanının bir parçası olarak değerlendirilmesi, Batılı toplumlarda olağan akışında devam edegelen bir husus. Peki konu, Türkiye gibi çoğunluğun Müslüman olduğu toplumlarda nasıl işliyor? İslam ve Peygamber’e yönelik karikatür ve mizah geleneği Türk toplumunda mutlak özgürlük anlatısının bir parçası mı? Türkiye’de uzunca bir süre karikatür ve mizah alanı da benzer bir mutlak özgürlük yaklaşımı ile ele alınmış ve dine karşı her türlü girişimin sanat ve özgürlüğün alanında değerlendirilmesi gerektiği ifade edilmiştir. Batı’da İslam ve Müslümanların azınlıktaki konumunu sekülerlik üzerinden tanzim eden ve azınlıklara karşı iktidarın asimetrisini kullanan bir yaklaşımın Türkiye’de uzunca süre karşılık bulması üzerine düşünmekte fayda var. Bir azınlığın çoğunluğa karşı pratiği ve baskısı olarak düşünülebilecek bu tutum her ne kadar son yıllarda düşüşe geçse de uzunca bir süre kendisine tahsis edilen korunaklı alanlar üzerinden ilerlemiş ve bugünlere kadar gelebilmiştir.

TÜRKİYE ÖRNEĞİ

Bugün yine mizah savunusu ile karşımıza çıkan tabloda, İslam dinine yönelik ifadelerin belirli bir kitle tarafından sahiplenildiği görülmektedir. İktidar karşıtlığı ile soslanan bu özgürlük fikri, konu İslam ve Müslümanlar olunca her türlü yönelimin meşru olması gerektiğini söylemektedir. Türk Modernleşmesinin genlerine işlenen ve bugüne kadar tevarüs edilen bu yaklaşım, din söz konusu olduğunda çok acımasız bir yaklaşım sergilemektedir.

Batı’dakinin aksine Türkiye’de İslam’ın azınlığı temsil etmemesine rağmen bu denli tahrip edici saldırılara muhatap olunmasının üzerinde durmak gerekiyor. Neden ve ısrarla dini değerlere yönelik karşıtlığın mizah ve ifade özgürlüğünün kapsama alanına alınması isteniyor? Neden bu tür bayağı yaklaşımlar sanatın ve ifade özgürlüğünün sınırları içerisinde koruma altına alınmak isteniyor? Sorunun cevabı hiç kuşkusuz yakın tarihimizde. İki yüzyıllık modernleşme serüvenimizdeki kırılma noktalarına geri dönmek ve bazı yaklaşımları yeniden gözden geçirmenin bu soruların cevaplandırılmasına katkı sunacağı kanaatindeyim.