Çocukluğumuzdan bir armağan: Osmanlı masal medeniyeti

Binlerce yıllık kültür birikimimizin anahtarı “evvel zaman içinde…” ifadesiyle açılan masallar… İyilerin kazandığı, kötülerin cezalandırıldığı sonlar dinleyiciler için ders niteliğinde mesajlar taşır. Bugün dahi bizi çocukluğumuzun en güzel anlarına götüren masallardır. Bir masalın ilk cümlesini duyduğumuzda onun fantastik evrenine girmiş oluruz. Aslında bu çocukluğumuzun bir davetidir. Masallar, ömrümüzün sonraki yıllarına çocukluğumuzun armağanıdır.

Olmasını hayal ettiğimiz bir evrenin kurgusudur masallar. Ait olduğumuz millet ve değerleriyle bağı ilk kez masallarla kurarız. İyilik, erdem ve değerler masalların ortak temasıdır. Hangi coğrafyadan, hangi milletten olursa olsun masalların vermek istediği mesaj aynıdır. Bu ortak doğuş noktasından hareketle masallar yeni evrenlerin kapısını açarak yeni şeyler keşfetmeyi ve öğretmeyi amaçlar. Milletin ve değerlerin varlığının devamının kodları yeni nesillere masallarla aktarılır.

BİR MASAL MEDENİYETİ: OSMANLI

Osmanlı, kültür ve medeniyetiyle halkbilimcilerin çalışma alanı olarak dikkatini çekmiştir. İlk nesil kadın etnografik gözlemcilerden biri olarak kabul edilen Lucy Mary Jane Garnett’in Osmanlı Dünyasından Masallar (Ketebe, Eylül 2025, 188 s.) kitabı Hamdi Akyol çevirisiyle yayımlandı. On dört masalın yer aldığı kitap Charles Folkard tarafından resimlenmiş. Resimlerin renkli basımı kitaba bir canlılık katmış. Bu güzel basım tercihi için yayınevine müteşekkiriz.

Kitabın mütercimi takdim bölümünde Osmanlı coğrafyasına halkbilimcilerin duyduğu ilgiyi şu şekilde ifade ediyor: “Osmanlı coğrafyasının etnik, dinî ve kültürel çeşitliliği, Batılı halkbilimcilere hem egzotik gelmiş hem de ilmî bakımdan zengin bir imkân sunmuştur.” (s. 7)

Osmanlı’nın coğrafi olarak geniş sınırlara sahip olması edebiyatının da sınırlarını tabii olarak genişletmiştir. Farklı dini toplulukların tebaası bulunan Osmanlı coğrafyasında anlatılan masallar da bu zenginliğin eseri olarak yaşamıştır. Yirminci yüzyılın başlarında Batı’nın Doğu’ya ilgisinin artmasıyla Batılı halkbilimciler nazarlarını Osmanlı coğrafyasına çevirmiştir.

Osmanlı Dünyasından Masallar Devlet-i Âliye’nin geniş coğrafyasından bir seçki. Bu seçki için Akyol; “...yalnızca bir masal derlemesi değil, çok katmanlı bir kültürel dökümantasyon çabasıdır.” (s. 8) diyor. Masallar içerdiği alt unsurlar itibariyle farklılık gösterseler de imparatorluğun bir ürünü olduklarını gösteren ortak izler de taşımakta. Bu nazarla bakıldığında eser, Osmanlı’nın kendi içindeki kültürel hareketliliği gösteren “folklor atlası” özelliği taşımaktadır.

Masallar, imparatorluğun farklı köşelerinden insanlığa çocukluk çağlarından bir armağan olarak varlığını devam ettirmiştir. Kitabın önemini mütercimi Hamdi Akyol takdim yazısında şöyle izah ediyor: “...Lucy M. J. Garnett, Osmanlı Dünyasından Masallar ile yalnızca bir masal kitabı yazmamış; Osmanlı coğrafyasının etnografik, kültürel ve hayali mirasını Batılı bir dile aktarmış, öncü bir derleme ortaya koymuştur.” (s.10) Kitap, Osmanlının yüzyıllar boyunca yaşattığı kültürünü kayda geçiyor. Garnett’in yüz yıl önce hazırladığı bu derleme bugün yeniden anayurdundan can buluyor. Farklı versiyonlarıyla yaşadığı asıl coğrafyasına ses veriyor.

KISSALARDAN MASALLARA

Sözlü anlatımla varlığını devam ettiren masallar tarihi süreç içerisinde değişime uğramaktadır. Bunu masallara sonraki anlatımlarında dâhil olan farklılıklarda görebiliyoruz. Osmanlı Dünyasından Masalları’da peygamber kıssalarından örnekler görünmektedir. Misal, Hükümdarın Oğlu ve Dervişin Kızı masalı Hz. Süleyman kıssasını hatırlatıyor. Burada da haber getiren kuş var. Yine Aşmeday ve Hz. Süleyman masalı Kudüs, mabed inşası Süleyman peygamberin hayatına atıfları içermekte.

Osmanlı coğrafyası topluluklarının kendilerine has özellikleri de masallara işlediği görülmektedir. Tiflis Prensesi gibi doğrudan masal adında kendini gösterdiği gibi “Prens âdet olduğu üzere gelir gelmez türbenin mezar odasını ziyaret etmiş, orada bir dua okumuş.” (s.46) ifadesiyle anlatı içerisinde, satır aralarında da görülmektedir.

Geleneksel Osmanlı motiflerinin yanında imparatorluğu oluşturan toplumların folklorunu da kitapta bulabiliyoruz. Bu da bizlere Osmanlı medeniyetinin zenginliğini bir kez daha gösteriyor. Farklı noktalardan doğsa da aynı öze sahip oldukları için evrensel olan masallar Osmanlı medeniyetinin yaşayan sesi olarak varlığını devam ettirmektedir.

MASALLAR SADECE ÇOCUKLAR İÇİN MİDİR?

Sadece çocuklar mı masal okumalı? Yetişkinler için de masalların o büyülü, koruyucu, tabiatüstü âleminde yer yok mu? Elbette vardır. Herkesin çocuk olma, çocukluğunun o güzel ve unutulmaz anlarını yeniden yaşayarak canlı tutmaya ihtiyacı vardır. Masalların vermek istediklerini çocuklara öğretirken yetişkinlere de hatırlatmak ne güzel bir masaldır.

Osmanlı Dünyasından Masallar, geçmişin hayal gücünü bugünü bakış açısıyla harmanlayan güzel bir eser. Bu açıdan sadece çocukların değil her yaştan okurun kitaptaki masallarda bulacağı pek çok şey var.

Çocukluğunun gerçeküstü zamanlarını yeniden hatırlamak isteyenler için Osmanlı Dünyasından Masallar doğru bir tercih olacaktır. Kitap, renkli illüstrasyonları ve özenli mizanpajıyla keyifli bir okuma imkânı sunuyor.

***

Sayfaları çevirdik, “develer tellal iken, pireler berber iken, annemizin beşiğini tıngır mıngır sallar iken” Osmanlı Dünyasından Masallar’ı bitirdik. Esrarengiz olayların, maceraların peşinden gittik. Zorlukla mücadele eden kahramanların, iyi kalpli prenseslerin, sevginin ve erdemin kazandığı mutlu sonlara ortak olduk. Büyük bir özlemle andığımız gözlerimizin buğusunda canlanan o günlere gittik…

Gökten üç elma düştü, biri bu masalları anlatanlara, biri bu yazıyı yazana, biri de bu kitabı okuyacaklara...