KİTABA 'DIŞINDAN' BAKMAK

Her kitabın bir kapağının olması ne güzel! Ya olmasaydı! Ya elimize bir kağıt demeti tutuşturuluverseydi. Ya da, kitabın içindeki yazılar kapağın hemen arkasından başlasaydı; ön kapağın iç yüzünden başlayıp arka kapağın iç yüzünde sona erseydi. Kapakların üzerinde hiçbir düzenleme olmasaydı; resimsiz, isimsiz ve yazısız bir kapakla, sırt yazıları olmayan kitaplarla baş başa kalsaydık. Yazıdan, konudan başka hiçbir düzenlemeye, hiçbir görselliğe sahip olmayan kitapları sıra sıra kitapçı raflarına dizseydiler... Kitap, konusundan ve hacminden ibaret bir nesne, bir araç olsaydı...

Sadece bir araç.

Katı bir nesne.

Silik, boşluksuz, siyah ve beyazdan ibaret.

İyi ki böyle değil.

Ama...belki de böyle.

Belki de zihnimiz böyle algılamakta ve çarçabuk geçivermektedir bu küçücük ayrıntıları: Kapaksız, resimsiz, künyesiz, boşluksuz kitaplarla çevrilmektedir etrafımız. Doğrudan yedinci, dokuzuncu veya on birinci sayfaya ulaşan, kitabı oradan başlatan el hiç de az değil. Dördüncü sayfadaki künyeyi okuma gereği duyulmamıştır bile. İlk yaprakların boş sayfalarında dinlenme ihtiyacı hissedilmemiştir. Kapaktaki resmin kime ait olduğuna, neyi işaret ettiğine, hangi anlamı taşıdığına ilişkin bir fikir edinilmemiştir. 'İçindekiler' bölümünün hangi şekilde dizayn edildiğine, sayfa numaralarının üstte mi yanda mı altta mı yer aldığına, bu numaralardan önce kitap ya da konu ismine yer verilip verilmediğine, yazıların karakterine ya da puntosuna, ilk sayfaların kaç vuruş alttan başladığına, sayfa doluluğuna, okunuş rahatlığına vs. vs. bakılmamıştır bile. Eğer durum böyleyse, kitapların kendine özgü bir varlığından, bir kişiliğinden bahsetmek yersiz olacaktır. Eski kitapların son sayfasının altında 'son' ya da 'bitti' yazardı. '80'li yıllara kadar böyleydi. Sınır duygusu. Kapanış gongu. Artık buna gerek duymuyor yayıncılar. Kitabın, biçimsel özellikleri açısından da bir kültür taşıyıcısı, bir algı yansıtıcısı olduğunu nasıl inkar edebileriz. Kitaba, 'içindekiler', kapak resmi, boş sayfaları, yazı karakteri, son sayfasındaki tanıtımlar, isbn numarası ve hatta barkot numarası bile dahildir oysa.

Bunların "Ne önemi var!" mı?

Belki de var.

Bunlar olmaksızın kitabın bütünlüğü bozuluyor sanki. Hacmi daralıyor. 'Dinleniş'ten vaz geçiliyor. Estetik dinginliğe küçük bir katkıya burun kıvrılıyor. Oysa, bilinenin mahiyeti küçük katkılara çok şey borçludur. Kitaba bakış zihni dinlendirir. Ruhu açar. Kitapla ilişkinin ilk ve esaslı biçimi, belki de onu elde evirip çevirmektir; bir okşayışla, muhabbetle. Gözlerden kalbe yol bulacak bir dokunuşla. Bunun basit bir anlamı var; kitap, bir müddet sonra gözümüzde, kalbimizde bir kişilik kazanacaktır. Nefes alıp verir hale gelecektir. Kimileri, satın alacağı kitabı 'koklarmış'. Kokusuna göre alırmış kitabı. Kitapların kendilerine has kokuları olduğunu hiç duymamıştım. Demek ki var. Hatta, satın almada kılavuzluk edecek kadar da önemli. Adını hatırlayamadımsa da o görkemli cevabını burada anmak istiyorum. 'İyi şiiri nasıl anlarsın' demişler üstadımıza, o da 'koklayarak' cevabını vermiş. Burnun bilgiye katkısını küçümseyecek olanlara küçük bir meydan okuma! Abartı paylarını düşsek bile, kitapla kurulacak ilişkide bakışın, okşayışın ve onun estetik varlığına dalışın katkısı azımsanacak gibi görünmüyor. 'Kitap sevgisi' belki de böyle bir şeydir. Kitapçı raflarından eve taşınan kitapların, okumaya dalmadan önce, iki el arasında gidip gelişi, sağa sola çevrilişi, yapraklarının dalgalandırılışı, göze, estetik algımıza hitap eden yanlarıyla bir alış verişe girişilmesi onu yavaş yavaş kendi bütünlüğüne kavuşturacak, içimizdeki yerine yerleştirecek ve okunmaya hazır hale getirecektir. Bir çok kitap kurdunun, kitapların ilk baskılarını ısrarla kitaplıklarında tutmalarının, hatta sonraları defalarca baskısı yapılmış olsa da bazı kitapların illa da ilk baskılarını görme, onlara sahip olma tutkularının gerisinde bu estetik hazzın yattığını, o tutkuların oluşmasında bu estetik hazzın payının önemli bir yerinin olduğunu sanıyorum. Sevim Burak'ın Nisan Yayınlarından çıkan kitaplarının kapağındaki iğne, Mustafa Kutlu kitaplarının kapak resimleri, Sezai Karakoç kitaplarının süt beyazlığı, Varlık Yayınlarının boyuna kısa, Nuri Pakdil'in, Edebiyat Yayınlarının enine dar kitapları, İlhan Berk'in ciltli Toplu Şiirleri'nin sevecen baskısı, James Joyce'un tek ciltlik Ulysses'inin kütlüğü.... Onları, bazen, sadece bu biçimleri içinde varolmuş saymanın, bu halleriyle yeniden ve yeniden onlara dokunmanın, zaman zaman, kitaplık raflarından indirip tozlarını almanın, evirip çevirmenin, tekrar yerlerine usulca yerleştirmenin ifade edilmesi güç hazzını tadan o sadık okurun içselleştirdiği dinginlikte, kitabın bir nesne olarak katkısı hiç de az değildir.