Gana ile aynı yerden başlayan ülke nasıl sanayi devine dönüştü?

1962 yılında Güney Kore’nin kişi başına millî geliri Gana ile neredeyse aynı seviyedeydi.

Bugün bunu söylediğinizde çoğu insan şaşırıyor.

Çünkü bugün Güney Kore denildiğinde akla Samsung, Hyundai, LG, POSCO ve dünyanın en büyük gemi üreticilerinden bazıları geliyor. Oysa altmış yıl önce Kore; savaştan çıkmış, doğal kaynakları sınırlı, sanayi altyapısı zayıf, ithalat yapabilmek için dış yardıma ihtiyaç duyan yoksul bir ülkeydi.

Peki bu ülke neyi doğru yaptı?

Bu soruya çoğu zaman “eğitim”, “disiplin”, “ihracat” veya “Samsung” cevabı verilir.

Bunların hepsi önemlidir.

Fakat hikâye Samsung’la başlamadı.

Hikâye, devletin karar alma mimarisini değiştirmesiyle başladı.

1961’de Park Chung-hee yönetimi Economic Planning Board’u (EPB - Ekonomik Planlama Kurulu) kurdu. Bu kurul sıradan bir planlama bürosu değildi. KDI’nin, yani Kore Kalkınma Enstitüsü’nün çalışmalarına göre EPB’nin üç temel görevi vardı: kalkınma planlarını hazırlamak, devlet bütçesinin dağılımını koordine etmek ve yabancı sermayeyi ülkenin önceliklerine göre yönlendirmek.

Daha önemlisi, EPB’nin başkanı başbakan yardımcısı seviyesine çıkarıldı.

Bu ayrıntı çok önemlidir.

Çünkü Güney Kore yalnızca bir plan yazmadı; o planı uygulayacak siyasi ve bürokratik ağırlığa sahip bir merkez kurdu. Yani önce “hangi şirket büyüyecek?” sorusunu değil, “bu ülkenin kalkınma hedefini kim koordine edecek?” sorusunu cevapladı.

1962’de Birinci Beş Yıllık Ekonomik Kalkınma Planı devreye girdi.

Bu planın asıl önemi, içinde yazan rakamlardan çok, ülkenin bütün kurumlarına aynı hedefi göstermesiydi. Kore önce ihracata dayalı büyümeyi seçti. Sonra finansmanı, dış yardımı, yatırımı, ithalat politikasını ve insan kaynağını bu hedefe göre düzenledi.

Bu hedef de kâğıt üzerinde kalmadı.

1965’ten sonra neredeyse her ay genişletilmiş ihracat toplantıları yapıldı. Bu toplantılara bizzat Cumhurbaşkanı Park Chung-hee başkanlık etti. Önceki ayın ihracat hedefleri, yaşanan aksaklıklar, firmaların karşılaştığı bürokratik engeller ve çözüm yolları masaya yatırıldı.

Başka bir ifadeyle ihracat, temenni olmaktan çıkarıldı; takip edilen, ölçülen, denetlenen bir millî öncelik hâline getirildi.

İşte Güney Kore’nin ilk büyük sırrı buradaydı.

Ortak hedef vardı.

O hedefin kurumsal sahibi vardı.

O hedefin aylık takibi vardı.

Sonra ikinci büyük kırılma geldi.

12 Ocak 1973’te Park Chung-hee Heavy and Chemical Industry Drive’ı (HCI - Ağır ve Kimya Sanayii Hamlesi) ilan etti. Çelik, petrokimya, makine, gemi inşası, demir dışı metaller ve elektronik stratejik sektörler olarak seçildi.

O tarihte Kore hâlâ kalkınma yolunun başındaydı. İşgücünün önemli bölümü tarımdaydı. İmalat sanayiinin kapasitesi sınırlıydı. Buna rağmen ülke bir üst lige geçme kararı aldı.

Peki neden?

Çünkü mesele yalnızca ekonomi değildi.

Kuzey Kore tehdidi vardı.

Amerika’nın askerî varlığının geleceğine dair belirsizlik vardı.

Savunma sanayiini güçlendirme ihtiyacı vardı.

Japonya’nın ağır sanayiye geçerek ihracatta büyük sıçrama yapmış olması Koreli karar alıcıların önünde somut bir örnekti.

Ve Kore kendisine yıllık 10 milyar dolar ihracat hedefi koydu.

Bu nedenle 1973 hamlesi sadece “çelik fabrikası kuralım” kararı değildi.

Güvenlik, ihracat, teknoloji ve üretim kapasitesini aynı hedefte birleştiren büyük bir devlet kararıydı.

Korea Development Institute (KDI - Kore Kalkınma Enstitüsü) ile Harvard Institute for International Development’ın (HIID - Harvard Uluslararası Kalkınma Enstitüsü) ortak çalışmalarında dikkat çeken nokta da budur. Bu çalışmalar yalnızca “Kore ne kadar büyüdü?” sorusuna bakmaz. Daha önemli bir soruya odaklanır:

Bu kararlar nasıl ve neden alındı?

Bence Güney Kore’yi anlamanın anahtarı burada saklıdır.

Samsung’un bilançosuna bakarak Kore kalkınmasını anlayamayız. Hyundai’nin üretim rakamlarına bakarak da anlayamayız.Asıl bakmamız gereken yer, bu şirketleri mümkün kılan karar masasıdır.

Kim sektör seçti?

Kim krediyi yönlendirdi?

Kim ihracat hedefini takip etti?

Kim bakanlıkları hizaladı?

Kim özel sektöre “bu hedefe yürüyeceğiz” dedi?

İşte Kore mucizesinin arkasındaki gerçek hikâye burada yatıyor.

Devlet şirketlerin yerine geçmedi. Ama şirketlerin hangi istikamete yürüyeceğini belirleyen bir hedef, bir finansman düzeni, bir ihracat disiplini ve bir koordinasyon mekanizması kurdu.

Bugün Samsung’u, Hyundai’yi, POSCO’yu ve Kore tersanelerini konuşuyorsak, bunları doğuran bu uzun vadeli stratejik yönelimi de konuşmak zorundayız.

Türkiye açısından çıkarılacak ders de tam buradadır.

Bizde sanayi ve kalkınma tartışmaları çoğu zaman faiz, kur ve enflasyon üçgenine sıkışıyor. Elbette bunların tamamı önemlidir. Bir ülke makroekonomik istikrarı ihmal ederek sağlıklı kalkınamaz.

Fakat faiz, kur ve enflasyon bir kalkınma modeli değildir.

Bunlar ekonominin günlük yönetim araçlarıdır.

Bir ülkede dönem dönem enflasyon düşebilir. Kur sabit kalabilir. Faiz aşağı inebilir. Ama aynı ülke yüksek teknoloji ithalatına, enerji ithalatına, ara malı bağımlılığına ve cari açığa mahkûm kalıyorsa, orada çözülmemiş daha derin bir mesele var demektir.

Güney Kore’nin dersi tam da budur.

Kalıcı kalkınma günlük göstergeleri yönetmekle değil; üretim kapasitesini, teknoloji seviyesini, insan kaynağını, finansman sistemini ve şirketleri ortak bir hedef etrafında uzun vadeli biçimde hizalamakla mümkündür.

Milli Stratejik Ekosistem Modeli (MSEM) açısından Güney Kore örneğinden çıkarılacak ilk ders şudur:

Hiçbir büyük sanayi ekosistemi kendiliğinden doğmaz.

Önce hedef konur.

Sonra kurumlar, finansman, şirketler, insan kaynağı ve teknoloji altyapısı o hedefin etrafında inşa edilir.

Güney Kore’nin mucizesi Samsung’la başlamadı.

Samsung’u doğuracak hedefle başladı.

Artık Türkiye’de şu soruyu daha fazla sormamız gerekiyor:

Biz yalnızca ekonomiyi mi yönetmeye çalışıyoruz, yoksa gelecek otuz yılı taşıyacak üretim ekosistemini mi kuruyoruz?